Przewiń do góry
chata szela

O tym, czego nie widać

Radosław Rak, „Baśń o wężowym sercu, albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli” – Recenzja

Alicja Chwieduk

Do lektury „Baśni…” należy się dostroić. Zmienić częstotliwości odbioru tak, aby uchwycić powolny rytm narracji, pełen dźwięków dziwnych i nieziemskich. Rak snuje bowiem historię w sposób dawno niespotykany. Powieść jest jak leniwe, upalne lato, odurzające zapachem ziół, piachu i rozgrzanych ciał. Na galicyjskich ziemiach autor znajduje miejsce dla cyganki wyrywającej sobie z piersi pierzaste serce, dla wieszczki, czartów i Wężowego Króla, którego gadzi grzbiet stanowi najgłębszy fundament Beskidu.

Powiadają, że jest taka godzina nad ranem, gdy rzeczywistość staje się cieńsza od płatka malwy. O tej godzinie nawet ci, którzy nie mogli zmrużyć oka zapadają w stupor i choć na moment osuwają się w świat sennych widziadeł. [1]

Rak rozciąga tę osobliwą godzinę, skupiając w niej całą historię Jakuba Szeli. Ale nie po to, by dostarczyć kolejnej analizy wydarzeń z 1846 roku; by rozstrzygnąć o słuszności działań „chłopskiego króla”. Snuje opowieść alternatywną, igrając z mitem Szeli-wybawcy, Szeli-zbrodniarza. Wikła Jakuba w magiczny splot wydarzeń, więzi go w przedziwnym, bosko-piekielnym uścisku.

radek rak baśń

Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli
Radek Rak
Powergraph, 2019
Liczba stron: 464

Rabacja galicyjska jako jeden ze zrywów, które odcisnęły bolesne piętno na historii Polski schodzi na dalszy plan. Rak – jak zresztą podkreśla w wywiadach – stara się raczej zrozumieć przyczyny Jakubowego gniewu. Bo też i za wydarzeniami o doniosłym, politycznym znaczeniu stoją zazwyczaj bardzo osobiste urazy. Również chłopskie życie Szeli napędza egoistyczne, obsesyjnie pielęgnowane pragnienie – być panem. Najedzonym, bogatym, bezkarnym. Aby uwolnić się od chamskiego losu i dokonać zemsty na szlacheckiej rodzinie Boguszów, Jakub gotów jest zapłacić najwyższą cenę – sprzedać własną duszę.

Powieść staje się wdzięcznym polem eksperymentu – doświadczamy dekonstrukcji nie tylko mitu polskiego Robin Hooda, ale też samej konwencji baśni. Główny bohater, zanurzony w nadprzyrodzonym, otrzymuje niezbędne narzędzia, aby pojąć istotę ludzkiej egzystencji. Nauki tajemniczej Sławy, przestrogi Złego Człowieka, podróż w piekielne trzewia Beskidu prędzej jednak mącą Jakubowe zmysły, niż je wyostrzają. Logika baśni zawodzi, ponieważ żadna mądrość nie wydobywa Szeli z ciasnego układu pan – cham, układu, w którym warunki dyktuje silniejszy. Żądza krwawego, spektakularnego odwetu prędzej czy później musi rozsadzić baśniowy porządek.

Niektórzy żydowscy uczeni powiadają, że każdej nocy świat rozmontowywany jest na części i na nowo składany przez tajemniczego demiurga. A ponieważ, jak każdy, bywa on omylny, nowy świat podobny jest do poprzedniego, ale zawsze trochę inny, niektóre rzeczy zaś przesuwają się w dziwny sposób. Zdarza się też, że ta lub owa część świata zapodziewa się gdzieś i znika. [2]

Demiurgiem byłby sam Rak. Wydarzenia dobrze okrzepłe w polskiej kulturze rozszczepia, drąży i pętli. W dodatku komponuje nową narrację z rozmachem i doskonałym językowym wyczuciem. Nadaje odpowiedniej ciężkości erotycznemu upojeniu, wydobywa zapach krwi, gorzkość ironii. Brutalne miesza ze wzniosłym. Zachowuje wszystkie smaki chłopskiej bajędy
i świętych mitów. Bardziej niż same zdarzenia interesują bowiem Raka ich (pra)przyczyny. A to zawsze oddala od gładkich, podręcznikowych relacji, od weryfikowalnych procesów. Podąża więc (a my razem z nim) za niewyczerpaną opowieścią o przeznaczeniu, sensie, żywiołach i namiętnościach. 

[1] – s. 256.
[2] – s. 269.

Alicja Chwieduk (ur. 1991) – doktorantka na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Université Paris-Nanterre, copywriterka. W swojej pracy naukowej najchętniej przygląda się mechanizmom funkcjonowania współczesnej literatury przez pryzmat antropologii. Szykuje rozprawę na temat recepcji twórczości Michela Houellebecq’a w Polsce i we Francji.

1 comment

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na wykorzystywanie plików cookies.